Από τον Άκη Περδίκη

2001: Οδύσσεια του Διαστήματος

Υπάρχει το διάστημα ανάμεσα σε δύο λέξεις. Το διάστημα ανάμεσα σε δύο νότες. Ανάμεσα σε δύο σχέσεις, σε δύο πόλεις, σε δύο χώρες, σε δύο ηπείρους. Και βέβαια... το διάστημα. Μυστηριώδες, σκοτεινό, αχανές. Γεμάτο πλανήτες, αστρικά σώματα, ερωτήματα, κρυφές απαντήσεις ανάμεσα στο παρελθόν και στο μέλλον μας. Έχει απασχολήσει μαθηματικούς και φιλοσόφους, βασιλιάδες και υπηκόους. Έχει γοητεύσει το νου του Αϊνστάιν αλλά και συνηθισμένους ανθρώπους. Η απεραντοσύνη του και η αινιγματική του φύση έχουν εμπνεύσει ποιητές, σκηνοθέτες, συγγραφείς. Εξαιτίας του ένας περιπετειώδης και συναρπαστικός λογοτεχνικός κλάδος άνθησε τον 20^ο αιώνα, η sciencefiction: επιστημονικές προφητείες που, μέρα με τη μέρα και ώρα με την ώρα, ολοένα και πλησιάζουν την πραγματικότητα, καμιά φορά μάλιστα την υπαγορεύουν. Παράλληλα, οι πιο περιπετειώδεις μουσικοί του 20^ου αιώνα άφησαν τη φαντασία τους να οργιάσει κι επιχείρησαν, πότε με αλλόκοτους ήχους και πότε με αλλόκοτους στίχους, να δώσουν τη δική τους ερμηνεία για το τι υπάρχει «εκεί έξω».

Ήταν κάτι σαν αλυσιδωτή αντίδραση: τα διηγήματα επιστημονικής φαντασίας, ο ανταγωνισμός των υπερδυνάμεων για την κατάκτηση του διαστήματος, οι ψυχεδελικές ουσίες που διεύρυναν τους ορίζοντες του νου, η εφεύρεση νέων μουσικών οργάνων, όπως το moog σινθεσάιζερ, όλα συνέτειναν στην εμφάνιση [τέλη '60s προς αρχές '70s] του space rock. Μερικοί το φλέρταραν [βλέπε Byrds], κάποιοι έχτισαν την καριέρα τους πάνω του [βλέπε Hawkwind] και πολλά σύγχρονα σχήματα συνεχίζουν την παράδοση ενσωματώνοντας διαστημικά στοιχεία στη μουσική τους [βλέπε Spiritualized, Sky Cries Mary  κ.ά.]. Η μουσική των Pink Floyd -ειδικά τα πρώτα χρόνια- είχε έντονη τη μυρωδιά του διαστήματος, ενώ [αν και θα του πήγαινε για εξωγήινος] οι science fiction περιηγήσεις του David Bowie εντοπίζονται κυρίως στη θεματολογία των στίχων του. Αλλά... ας βγούμε για μια βόλτα στο διάστημα.

Το 1920, ο Αγγλο-σουηδός πιανίστας, μαέστρος και συνθέτης Gustav Holst παρουσίασε ένα ορχηστικό έργο με τίτλο "The Planets" και η αστρονομία εισέβαλε στην ορχηστρική μουσική. Το 1938, ο Όρσον Γουέλς  στη ραδιοφωνική αναμετάδοση του «War of the Worlds» ήταν τόσο πειστικός ώστε προκάλεσε μαζική υστερία στους Αμερικανούς, που έντρομοι ξεχύθηκαν στους δρόμους. Στα τέλη τηςδεκαετίας του '40 επινοήθηκε ο όρος UFO [Unidentified Flying Objects] και την επόμενη δεκαετία το Χόλιγουντ μπήκε κι αυτό στο παιχνίδι. Ταινίες με τίτλους όπως "TheThing [FromAnother World]" και "It Came From Outer Space" βρήκαν μεγάλη απήχηση στο διψασμένο για φαντασία κοινό. Το 1950, οι Buchanan & Goodman έφτασαν στο Νο 3 των ΗΠΑ με το σινγκλ "Flying Saucer Parts 1&2", όπου εξωγήινοι απαντούν σε ερωτήσεις δημοσιογράφων με αποσπάσματα από επιτυχίες της εποχής. Ανόητο αλλά... πετυχημένο. Ίσως είναι νωρίς ακόμα να μιλήσουμε για space rock, εκεί όμως που πρωτοτυπεί το σινγκλ είναι στη χρήση sample, αφού περιέχει μέρη άλλων τραγουδιών, κάτι μάλιστα που οδήγησε τους εμπνευστές του στα δικαστήρια!

Τον Απρίλιο του 1966 ένα από τα πιο ελπιδοφόρα συγκροτήματα της Καλιφόρνια, οι Byrds, ηχογράφησαν το "Mr. Spaceman". Ο Roger Mc Guinn, πάντοτε αισιόδοξος για την προοπτική επικοινωνίας με φιλικά όντα από άλλους πλανήτες, είχε δηλώσει τότε: «Σκέφτηκα ότι αν το τραγούδι παιζόταν στο ραδιόφωνο θα ήταν ένας τρόπος επικοινωνίας μαζί τους». Το 1967, σ' ένα από τα καλύτερα άλμπουμ των Byrds με τίτλο "Younger Than Yesterday" συναντάμε άλλη μια προσπάθεια επικοινωνίας του McGuinn με εξωγήινους στο "C.Τ.Α.-102". Αλλά ακόμα και σε μετέπειτα άλμπουμ τους, όπου η μουσική τους ήταν πιο ριζωμένη στη Γη με το country - folk στοιχείο να προεξέχει, δεν έλειπαν οι αναφορές στο διάστημα: "Space Odyssey" [που κυκλοφόρησε πριν από την περιβόητη ταινία του Στάνλεϊ Κιούμπρικ και δανείζεται τη θεματολογία του από την ιστορία μικρού μήκους "The Sentinel" του ArthurC. Clarke], "Armstrong, Aldrin And Collins" [για τους πρώτους αστροναύτες που πάτησαν στο φεγγάρι], ενώ στο πρώτο προσωπικό LP του McGuinn συναντάμε το "Time Cube", όπου το παραδοσιακό μπάντζο ανακατεύεται με τους φουτουριστικούς ήχους του moog.

Μπορεί ο Roger McGuinn να πειραματίστηκε με το moog σινθεσάιζερ, όμως εκεί που η εφεύρεση του Dr. Robert Moog βρήκε μεγάλη απήχηση ήταν στην Ευρώπη. Όπως οι περισσότερες σχολές ξεκίνησαν από την Ευρώπη, έτσι και το space rock [που αρκετά συχνά συγγενεύει με το progressive rock] ήταν υπόθεση καθαρά ευρωπαϊκή. Όταν το σινθεσάιζερ βγήκε οπό τα εργαστήρια της RCAκαι της Columbia και άρχισε να πωλείται ελεύθερα στα μουσικά μαγαζιά, πολλοί ήταν αυτοί που έσπευσαν να εξερευνήσουν τις δυνατότητες του. Οι μαγικές του συχνότητες έγιναν το σάουντρακ στα ταξίδια πολλών συγκροτημάτων της δεκαετίας του '70και δεν είναι τυχαίο που η άνθηση του space rock συνέπεσε με την εξέλιξη και τη βελτίωση του σινθεσάιζερ. Αν τα τύμπανα μας συνδέουν με το μακρινό παρελθόν και με τις παγανιστικές τελετές των αρχαίων φυλών, το σίνθι μας εκσφενδονίζει στο μακρινό μέλλον με την ταχύτητα του φωτός. Το κυκλικό του sustain ταυτίστηκε με την έλλειψη βαρύτητας στο διάστημα, οι παράξενοι συνθετικοί του ήχοι με τις εκρήξεις αστρικών σωμάτων σε μακρινούς γαλαξίες. Αυτό ήταν και το πνεύμα στους δίσκους μιας γερμανικής μπάντας που εξερεύνησε στο έπακρο τις δυνατότητες του διαστημικού αυτού οργάνου: των Tangerine Dream. Η μουσική τους πλέει, δίχως φαινομενικά να πηγαίνει κάπου, σαν ένα διαστημόπλοιο που έχει σβήσει τις μηχανές του στο διάστημα. Το "Alpha Centauri" [1971] πούλησε 20.000 αντίτυπα στη Γερμανία, φαινόμενο πρωτόγνωρο για ένα άγνωστο πειραματικό σχήμα. Εξίσου καλά πήγε και το "Phaedra" [1974], το πρώτο τους άλμπουμ που κυκλοφόρησε στη Βρετανία. Η εταιρία του Richard Branson, η Virgin, στα δελτία Τύπου το περιέγραφε ως «μουσική που λειώνει». Αν φορούσες ακουστικά, έλειωνες κι εσύ μαζί της... Η πρώτη συναυλία των Tangerine Dream στη Βρετανία [VictoriaPalace, Ιούνιος 1974] δόθηκε μέσα σε απόλυτο σκοτάδι. Το μόνο φως που υπήρχε ήταν τα λαμπάκια από τα συνθεσάιζερ στη σκηνή...

Στην άλλη άκρη του νήματος βρίσκουμε τους Γερμανούς Kraftwerk, οι οποίοι θεωρούσαν τους ατμοσφαιρικούς συλλογισμούς των Tangerine Dream βαρετούς. Αν και δεν ανήκουν στη σχολή του space rock, η προσφορά τους στην εξέλιξη της ηλεκτρονικής αλλά και της χορευτικής pop μουσικής γενικότερα είναι ανυπολόγιστη. Για να το θέσουμε απλά, οι Kraftwerk ήταν για τα '80s και τα '90s ότι ήταν ο Chuck Berry για τις προηγούμενες δεκαετίες. Με έδρα το βιομηχανικό Ντίσελντορφ, χρησιμοποίησαν τα σινθεσάιζερ για να δημιουργήσουν όχι αφηρημένα ηχητικά τοπία αλλά πειθαρχημένα επαναλαμβανόμενα μοτίβα: Το "Autobahn" θα μπορούσε να είναι μια συνηθισμένη βόλτα με όχημα. Με τι όχημα όμως; Και σε ποιον πλανήτη; Ή... σε ποιον αιώνα;

Πότε όμως πρωτοχρησιμοποιήθηκε ο όρος «space rock»; Οι φανατικοί οπαδοί των Hawkwind θυμούνται ότι η πρώτη φορά που αντίκρισαν τον όρο ήταν στη διαφήμιση του πρώτου τους άλμπουμ. Ο ντραμίστας των Pink Fairies, ο Twink [που αργότερα έπαιξε και με τους Hawkwind], ισχυρίζεται ότι το συγκρότημα του ήταν η πρώτη space rock μπάντα και επικαλείται μια συνέντευξη τους σ' ένα βρετανικό έντυπο με τίτλο "Cosmic Rock n΄ Roll". Οι Hawkwind πάντως κερδίζουν στα σημεία. Το δεύτερο τους άλμπουμ είχε τίτλο "In Search of Space", το τέταρτο "Space Ritual". Στην πορεία ενώθηκαν με τον Rober tCalvert, Νοτιοαφρικανό ποιητή και φανατικό της επιστημονικής φαντασίας. Ύστερα συνεργάστηκαν με το συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας Michael Moorcock, που όχι μόνο τους αποθανάτισε σε μια σειρά κόμικς [«Codename Hawkwind"] αλλά και εμφανίστηκε αρκετές φορές μαζί τους σε συναυλίες.

Αυτοί όμως που κυριολεκτικά εκτόξευσαν το rock 'n' roll στο διάστημα ήταν οι Pink Floyd. Με πιλότο τον Syd Barrett και με όχημα μια μεγάλη οργανική σύνθεση από το πρώτο τους άλμπουμ με τίτλο «Interstellar Overdrive", οι Floyd μπήκαν σε διαστημική τροχιά, αφήνοντας όλα τ' άλλα συγκροτήματα έτη φωτός πίσω. Ακόμα κι όταν ο Barrett έχασε τον προσανατολισμό του, το πνεύμα του εξακολουθούσε να ζει μέσα στα τραγούδια του γκρουπ: "Set The Controls For The Heart Of The Sun", "Let There Be More Light", όλοι όμως ήξεραν πως τίποτα δε θα μπορούσε ν' αντικαταστήσει τις αστρικές κιθάρες του. Η sciencefiction θεματολογία συνεχίστηκε με άλμπουμ όπως το "Ummagumma" ή το "Atom Heart Mother", σταδιακά όμως οι στίχοι τους άρχισαν στρέφονται στην εξερεύνηση του ενδότερου σύμπαντος: της ανθρώπινης ψυχής.

Αφήνοντας για λίγο την Ευρώπη, ας πάμε πάλι στη Δυτική Ακτή των ΗΠΑ. Μια νέα γενιά συγγραφέων επιστημονικής φαντασίας [Philip K. Dick, Roger Zelazny, Ursula K. LeGuin] σε συνδυασμό με τις ψυχοτροπικές παρενέργειες του acid είχαν επηρεάσει τη συλλογική συνείδηση των Καλιφορνέζων. Οι Steve Miller Band ηχογραφούσαν άλμπουμ με τίτλους όπως "Children Of The Future" και "Brave New World", οι Grateful Dead το "Aoxomoxoa" και " From The Mars Hotel", για τους Byrds μιλήσαμε νωρίτερα. Acid Rock όμως δε σημαίνει space. Ακόμα και στις πιο διαστημικές τους στιγμές, στο ανατριχιαστικό, τριπάτο "Dark Star", οι Grateful Dead έδειχναν ότι πατούσαν γερά στη Γη - μια φλιπαρισμένη country - blues μπάντα που απλώς υπονοούσε ότι κάτι ίσως να συνέβαινε στους μακρινούς αστερισμούς. Οι Jefferson Airplane ήταν πιο ειλικρινείς: το "Triad" δανειζόταν ελεύθερα από το "Stranger In A Strange Land" τουRobert Heinlein, ενώ στο "Have You Seen The Saucers" τα μάτια τους είναι στραμμένα στον ουρανό. Λάτρης της επιστημονικής φαντασίας, ο κιθαρίστας και τραγουδιστής τους Paul Kantner φανέρωσε το όραμα του όταν ηχογράφησε το πρώτο του προσωπικό άλμπουμ. Το "Blows Against The Empire" είναι ένα συμφωνικό rock ποίημα που περιγράφει την απαγωγή ενός διαστημόπλοιου από μια επαναστατική ομάδα, κάπου στο μακρινό μέλλον μιας φασιστικής Αμερικής, με σκοπό να το οδηγήσει σε κάποιο μακρινό αστερισμό.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση των Gong. Με έδρα το Παρίσι και με ιδρυτή και καθοδηγητή τον Αυστραλό μπίτνικ ποιητή Daevid Allen [που για ένα διάστημα είχε παίξει με τους Soft Machine], οι Gong δημιούργησαν τη δική τους space μυθολογία, υιοθετώντας ως και εξωκοσμικά ονόματα: Venus De Luxe, Bloomdido Bad de Grasse, Hi T Moonweed, Selene The Moon Goddess, Dingo Virgin. Προέρχονταν από τον πλανήτη Gong, ταξίδευαν με Ιπτάμενες Τσαγιέρες και η μουσική τους μεταδιδόταν από το σταθμό Radio Gname Invisible. θα μπορούσαμε να τους παρομοιάσουμε με μια χιουμοριστική εκδοχή των Pink Floyd. Εξάλλου, ο Allen, σε κάθε ευκαιρία που του δινόταν, μιλούσε για τον Syd Barrett με τα καλύτερα λόγια. Είχε κολλήσει μια φωτογραφία του στον ενισχυτή του και δεν έκρυβε από κανέναν ότι το κιθαριστικό του γκλισάντο ύφος το είχε εμπνευστεί από αυτόν. Εξίσου συναρπαστικές στο χώρο του διαστημικού rock ήταν οι πρώτες προσπάθειες των Γερμανών Amon Duul II και αν πέσει στα χέρια σας το διπλό LP "Yeti" [1970], μην το δώσετε πουθενά! Εκπληκτικοί αυτοσχεδιασμοί, από αυτούς που μοιάζουν ότι δεν έχουν κατεύθυνση, αλλά που κυνηγώντας το άγνωστο καταλήγουν σε μαγικές στιγμές. Εξάλλου, μερικές από τις καλύτερες στιγμές στην ιστορία του rock έχουν ηχογραφηθεί όταν οι μουσικοί έπαιζαν δίχως να είναι βέβαιοι για το επόμενο βήμα, καθοδηγούμενοι από το ένστικτο και ίσως από κάποιον αόρατο, ανεξήγητο παράγοντα...

Στην πορεία ανακαλύπτουμε και πολλά συγκροτήματα και μουσικούς που ανέβηκαν για λίγο στο διαστημόπλοιο και σχεδόν αμέσως αποβιβάστηκαν, για να συνεχίσουν να κάνουν αυτό που ήξεραν καλύτερα. Το 1968 οι ντανταϊστές Bonzo Dog Band ηχογράφησαν το "I'm The Urban Spaceman" [σε παραγωγή Paul McCartney με το ψευδώνυμο Apollo C. Vermouth]. Δεν ήταν παρά άλλο ένα τραγούδι-σάτιρα, όπως όλα τους τα υπόλοιπα, μόνο που αυτό περιείχε και τη λέξη «spaceman». Ούτε φυσικά ο Elton John μπορεί να καταγραφεί στην ατζέντα του space rock επειδή ηχογράφησε ένα τραγούδι με τίτλο "Rocket Man". Το ίδιο ισχύει και για τουςRolling Stones. Το άλμπουμ "Their Satanic Majesties Request" δεν είναι παρά μια παρένθεση στη rock 'n' roll δισκογραφία τους. Επειδή όμως οι Stones ό,τι κάνουν το κάνουν καλά, κατάφεραν να φτιάξουν ένα από τα καλύτερα space rock τραγούδια:το "2000 Light Years From Home" με τη φοβιστική εισαγωγή του και το υπνωτιστικό του ρεφρέν να μας φέρνει πολύ κοντά στη μοναξιά που θα αισθανόμασταν μόνοι στο διάστημα. Οι Εγγλέζοι Edgar Broughton Band έγιναν γνωστοί στα '70s από τις ελεύθερες συναυλίες τους και την αναρχική ιδεολογία τους - σίγουρα όχι για τις αποδράσεις τους στο διάστημα. Ενδιαφέρον πάντως παρουσιάζει το άλμπουμ τους του 1982 με τίτλο"Superchip" για τη science fiction θεματολογία του.

Οι Be-Bop Deluxe απέκτησαν φήμη κυρίως εξαιτίας τουταλαντούχου κιθαρίστα τους Bill Nelson. Πιο πολύ rock παρά space, οι δίσκοι τους, παρ' όλα αυτά, περιέχουν μπόλικεςφουτουριστικέςαναφορές: "Life In The Air-Age" [«...It's all highways in the sky / All the oceans have run dry»], "Honeymoon On Mars", "Quest For The Harvest Of The Stars" κτλ. Γνωστός σαν ο άνθρωπος-χαμαιλέοντας, ο David Bowie έγινε διάσημος διότι από δίσκο σε δίσκο άλλαζε περσόνα: θηλυπρεπήςστο «Hunky Dory", τρελός μασκαράς στο "Aladdin Sane",έτοιμος-για-την-disco στο "Young Americans". Ίσως η πιο δημοφιλής απ' όλες να ήταν αυτή του Ziggy Stardust, αρχηγού των Spiders From Mars, το 1972.

Βέβαια, το έδαφος είχε προετοιμαστεί κατάλληλα με το τραγούδι "Space Oddity" του 1969, όπου υποδυόταντον χαμένο στο διάστημα Major Tom [όταν στις 20 Ιουνίου του 1969 ο Neil Armstrong πάτησε για πρώτη φορά το πόδι του στή Σελήνη, αυτό ήταν το τραγούδι που παιζόταν στη βρετανική τηλεόραση] . Εκπληκτικό επίσης το  κλειστοφοβικό   κλίμα   που   αναδύεται   στο "Diamond Dogs", μια τρομακτική βόλτα σε μια φουτουριστική πόλη όπου κινδυνεύεις ανά πάσα στιγμή.

Ο Brian Eno ήταν ο άνθρωπος που επηρέασε όσο κανείς άλλος την εξέλιξη της ηλεκτρονικής μουσικής. Δημιουργώντας περίεργες ατμόσφαιρες με το σινθεσάιζέρ του στους Roxy Music, το πραγματικό του ταλέντο βγήκε στην επιφάνεια αφού τους άφησε. Συνδετικός κρίκος με το glam-rock των '70s, καλή νεράιδα του nowave νιχιλισμού, προφήτης του απροσδιόριστου ambient ήχου, συγγραφέας που είναι σε θέση να υποστηρίξει με θεωρίες τις πράξεις του, καταλυτικός παράγοντας στις μουσικές των David Bowie και David Byrne, περιστασιακό μέλος των U2 και, εδώ και δύο δεκαετίες, περιζήτητος παραγωγός. Αφηρημένη μουσική, αφηρημένοι τίτλοι: "Music For Airports", "Possible Musics", "Music For Films", "Thursday Afternoon" - όλοι τους υποψήφιοι για μουσική συντροφιά σε κάποιο διαπλανητικό ταξίδι και ταυτόχρονα η αφετηρία του ambient. Υπάρχει κι ένα άλμπουμ το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί ως μουσική υπόκρουση σ' ένα διαστημικό ντοκιμαντέρ, το «Apollo Atmospheres & Soundtracks». Αν κάτω από τις αφηρημένες συνθέσεις του Εnο προσθέσετε ένα ρυθμό, τότε καταλήγετε σ' ένα μεγάλο μέρος της σημερινής χορευτικής μουσικής· αυτό ακριβώς δηλαδή που έκαναν τα σαΐνια της trance όταν τον ανακάλυψαν.

Την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα η acid house / rave σκηνή ξανάφερε στο προσκήνιο το παραμελημένο space rock. Ήταν μια πέρα για πέρα λογική εξέλιξη από το σημείο που μας είχαν αφήσει οι Hawkwind, οι Gong, οι Amon Duul II, οι Floyd του Syd Barrett...
Προσθέστε και τους πειραματισμούς συγκροτημάτων όπως οι Legendary Pink Dots [αν ψάχνετε για space rock των '90s, ακούστε το "The Maria Dimension"] ή οι Sky Cries Mary [το γκρουπ που πήγε κόντρα στο ρεύμα της σκηνής του Σιάτλ] και στη συνέχεια στρέψτε το βλέμμα σας προς τον ουρανό. Ναι, το διάστημα είναι ακόμα εκεί.
Όπως και πριν, όπως και μετά. Αχανές, μυστηριώδες, σαγηνευτικό.

Αλήθεια, τι μουσική ν' ακούνε στον Αρη; Μήπως... earth rock;